Η θεωρία της «χημικής ανισορροπίας» στον εγκέφαλο, που επί δεκαετίες κυριάρχησε στον δημόσιο και επιστημονικό λόγο για την κατάθλιψη, φαίνεται πως δεν υποστηρίζεται από επαρκή ερευνητικά δεδομένα. Αυτό είναι το βασικό συμπέρασμα μιας μεγάλης συστηματικής ανασκόπησης-ομπρέλας (umbrella review) που δημοσιεύτηκε το 2023 στο περιοδικό Molecular Psychiatry από τους Moncrieff και συνεργάτες. Οι ερευνητές ανασκόπησαν το σύνολο της υπάρχουσας βιβλιογραφίας γύρω από τη λεγόμενη «σεροτονινεργική θεωρία της κατάθλιψης» – δηλαδή την υπόθεση ότι η κατάθλιψη προκαλείται από χαμηλά επίπεδα σεροτονίνης ή από δυσλειτουργίες στον σεροτονινεργικό νευροδιαβιβαστικό μηχανισμό.
Η μελέτη κατέληξε σε μια σειρά από κρίσιμα συμπεράσματα. Πρώτον, δεν εντοπίστηκαν συνεπείς ενδείξεις ότι τα άτομα με κατάθλιψη εμφανίζουν χαμηλότερα επίπεδα σεροτονίνης ή άλλες διαταραχές στη λειτουργία του σχετικού συστήματος σε σύγκριση με τον γενικό πληθυσμό. Δεύτερον, οι γενετικές μελέτες – όπως εκείνες που εστιάζουν στο γονίδιο του μεταφορέα της σεροτονίνης (SERT) – δεν ενισχύουν την υπόθεση ύπαρξης κάποιας γενετικής αιτίας σχετικής με τη σεροτονίνη. Τρίτον, πειράματα που μειώνουν τεχνητά τα επίπεδα σεροτονίνης μέσω διατροφικών παρεμβάσεων (όπως η στέρηση τρυπτοφάνης) δεν προκαλούν καταθλιπτικά συμπτώματα σε υγιείς συμμετέχοντες. Τέλος, το γεγονός ότι τα αντικαταθλιπτικά τύπου SSRI επηρεάζουν τα επίπεδα σεροτονίνης δεν συνιστά επαρκή απόδειξη ότι η κατάθλιψη προκαλείται από έλλειψή της.
Αξίζει να τονιστεί ότι η ανασκόπηση δεν αμφισβητεί την αποτελεσματικότητα των αντικαταθλιπτικών φαρμάκων σε ορισμένους ανθρώπους. Δεν υποστηρίζει ότι τα φάρμακα είναι άχρηστα ή ότι η φαρμακευτική αγωγή δεν έχει θέση στην αντιμετώπιση της κατάθλιψης. Αντίθετα, οι συγγραφείς επισημαίνουν την ανάγκη για μεγαλύτερη διαφάνεια και ακρίβεια στην ενημέρωση του κοινού σχετικά με τον τρόπο δράσης των φαρμάκων και τα θεωρητικά τους θεμέλια. Η δημόσια αφήγηση ότι «η κατάθλιψη είναι αποτέλεσμα χημικής ανισορροπίας» δεν φαίνεται να ανταποκρίνεται στην επιστημονική πραγματικότητα και ενδέχεται να συμβάλει στην υπερ-ιατρικοποίηση της ανθρώπινης ψυχικής δυσφορίας.
Η ψυχίατρος Joanna Moncrieff, κύρια συγγραφέας της μελέτης, τονίζει σε συνέντευξή της στο περιοδικό Misfit: Ιδέες Παράξενες (Φεβρουάριος 2025) ότι η κατάθλιψη πρέπει να ξαναειδωθεί ως μια ανθρώπινη, νοηματοδοτημένη εμπειρία. Αναφέρει χαρακτηριστικά:
«Νομίζω πως πρέπει να επιστρέψουμε σε μία κατανόηση της κατάθλιψης που βασίζεται στην κοινή λογική. Αυτό ήταν που αντικαταστάθηκε από τις εκστρατείες της φαρμακοβιομηχανίας. Και αυτή η κοινή λογική λέει ότι η κατάθλιψη είναι ένα συναίσθημα. Αυτό σημαίνει πως είναι μία μεστή νοήματος αντίδραση στις συνθήκες που περιβάλλουν ένα άτομο και ότι η κατάθλιψη είναι αυτό που οι άνθρωποι αναμενόμενα αισθάνονται όταν βρίσκονται σε καταστάσεις που απειλούν την ευημερία τους, την ευζωία τους, την ασφάλεια τους και την ψυχική τους ηρεμία.»
Η Moncrieff υποστηρίζει ότι τα συναισθήματα δεν είναι απλώς βιοχημικά αντανακλαστικά, αλλά έχουν βαθύ ψυχολογικό και κοινωνικό νόημα. Εξηγεί πως η κατανόηση της κατάθλιψης ως συναισθηματικής αντίδρασης σε συγκεκριμένες περιστάσεις μπορεί να οδηγήσει σε πιο ανθρωποκεντρικές και ενδυναμωτικές μορφές θεραπείας. Επιπλέον, προτείνει ότι οι άνθρωποι, μέσα από βαθύτερη κατανόηση των συναισθημάτων τους και μέσω προσωπικών προσπαθειών, μπορούν να έχουν ουσιαστικό έλεγχο στην πορεία της ψυχικής τους υγείας.
Η νέα αυτή προσέγγιση δεν αποκλείει τη χρήση φαρμάκων, αλλά την εντάσσει σε ένα ευρύτερο, πολυπαραγοντικό πλαίσιο, όπου ο ψυχικός πόνος δεν θεωρείται αποκλειστικά αποτέλεσμα εγκεφαλικής δυσλειτουργίας, αλλά και νόημα, εμπειρία, επικοινωνία και αντίδραση. Σε τελική ανάλυση, η κατάθλιψη δεν είναι μόνο ένα πρόβλημα της βιολογίας· είναι επίσης ένα πρόβλημα ζωής.
Βιβλιογραφικές αναφορές:
Moncrieff, J., Cooper, R. E., Stockmann, T., Amendola, S., Hengartner, M. P., & Horowitz, M. A. (2023). The serotonin theory of depression: A systematic umbrella review of the evidence. Molecular Psychiatry, 28(8), 3243–3256. https://doi.org/10.1038/s41380-022-01661-0
Σάρλα, Ν., Μυλωνάς, Ν., & Βάββος, Α. (2025, Φεβρουάριος). Μια υπόθεση χωρίς αποδείξεις: Συνέντευξη με την Joanna Moncrieff. Misfit: Ιδέες Παράξενες, 44–52.
Διαδρομή 
Σχολιάστε